Thymele Logo
Search

άγγελος [υπερβατική μορφή] [ουσ. αρσ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 7
Videos Icon 7
[1]

Ορισμός

Υπερβατική μορφή ιουδαιοχριστιανικής προέλευσης, η οποία εμφανίζεται στις παραστατικές τέχνες ως φορέας θείου μηνύματος που μεσολαβεί μεταξύ του ορατού και του αόρατου κόσμου ή ως αλληγορικό σύμβολο της μεταφυσικής διάστασης της ανθρώπινης ύπαρξης.

Ανάπτυξη

Ήδη με τη μετάφραση της Παλαιάς Διαθήκης από τους Εβδομήκοντα (3ος–2ος αιώνας π.Χ.) και, κατόπιν, με τη διάδοση του χριστιανισμού στον ελληνιστικό κόσμο, ο αρχαιοελληνικός όρος άγγελος ανασημασιοδοτήθηκε, αποκτώντας την υπερβατική σημασία ενός ασώματου, πνευματικού όντος που εκφράζει τη θεία βούληση. Με τη νέα αυτή σημασία, ο άγγελος εισήλθε στις παραστατικές τέχνες της δυτικής παράδοσης ως φιγούρα ταυτόχρονα εικαστική, σκηνική, μουσική και χορογραφική, διαφοροποιούμενη ριζικά από τον αρχαίο δραματικό αγγελιαφόρο της τραγωδίας. Ο άγγελος ως σκηνική παρουσία διασαλεύει τη γραμμική χρονικότητα του δράματος και λειτουργεί ως μεσολαβητής ανάμεσα στο ορατό και το αόρατο, τη ζωή και τον θάνατο, το ανθρώπινο και το μεταφυσικό.


Στο μεσαιωνικό θρησκευτικό θέατρο της Δυτικής Ευρώπης, ο άγγελος συγκαταλεγόταν στα πλέον συχνά εμφανιζόμενα δραματικά πρόσωπα. Στη σκηνή της Visitatio sepulchri [επίσκεψη των τριών μυροφόρων στον τάφο του Ιησού], ο άγγελος εμφανιζόταν πλάι στο μνήμα του Χριστού για να αναγγείλει την Ανάσταση, ενώ στα μυστήρια και τα θαύματα της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ιβηρικής, καθώς και στις ιερές αναπαραστάσεις [sacre rappresentazioni] της Φλωρεντίας, μετέφερε το μήνυμα του Ευαγγελισμού και ανήγγελλε τη Γέννηση και τη Δευτέρα Παρουσία.. Στις αλληγορικές ηθολογίες, όπως ο Καθένας [Everyman] (γύρω στα 1510), οι άγγελοι εμφανίζονταν ως φορείς της θείας απόφασης και ως μάρτυρες της ηθικής δοκιμασίας του ανθρώπου. Παράλληλα, η ανάπτυξη της εναέριας σκηνικής μηχανικής επέτρεψε τη θεαματική κάθοδο και άνοδο των αγγελικών μορφών μέσω αντίστοιχων μηχανισμών, παράδοση που κορυφώνεται στο Μπαρόκ.


Με τη γέννηση της όπερας στις αρχές του 17ου αιώνα, ο άγγελος μεταφέρθηκε στη σκηνή του μουσικού θεάτρου ως οπτικοακουστικό θαύμα. Στα φλωρεντινά ιντερμέδια και στα ιερά μουσικά δράματα [opere sacre] του Stefano Landi [Στέφανο Λάντι] (Il Sant'Alessio, [Ο Άγιος Αλέξιος] 1632), οι άγγελοι και άλλες επουράνιες μορφές εισέρχονταν με εναέριες μηχανές. Από τη δεκαετία του 1640 τις μηχανές αυτές τελειοποίησαν αρχιτέκτονες-σκηνογράφοι όπως ο Giacomo Torelli [Τζάκομο Τορέλλι] στη Βενετία και στο Παρίσι και ο Giovanni Burnacini [Τζοβάννι Μπουρνατσίνι] στη Βενετία και στη Βιέννη, ενσαρκώνοντας την μπαρόκ ποιητική του meraviglioso [θαυμαστού]. Στη Γαλλία του κλασσικισμού η λυρική τραγωδία του Jean-Baptiste Lully [Ζαν-Μπατίστ Λυλλύ] προέκρινε τις μυθολογικές θεότητες, ενώ ο Marc-Antoine Charpentier [Μαρκ-Αντουάν Σαρπαντιέ] εισήγαγε τον άγγελο στις λατινικές ιερές ιστορίες [histoires sacrées] και στους δραματικούς διαλόγους του, όπως ο Dialogus inter angelum et pastores [Διάλογος ανάμεσα στον άγγελο και στους ποιμένες]. Στη βιεννέζικη παράδοση, η όπερα Ο μαγικός αυλός [Die Zauberflöte, 1791] του Wolfgang Amadeus Mozart [Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ] εισήγαγε τους τρεις παίδες [drei Knaben] ως αγγελικές μορφές καθοδήγησης, οι οποίες κατέρχονταν με εναέρια μηχανή για να οδηγήσουν τους ήρωες στην οδό της μύησης, συγχωνεύοντας την μπαρόκ παράδοση των επουράνιων εμφανίσεων με τον τεκτονικό συμβολισμό του Διαφωτισμού.


Καθοριστικό λογοτεχνικό πρότυπο για τις μεταγενέστερες οπερατικές αγγελικές εικονογραφίες υπήρξε ο Φάουστ [Faust] του Johann Wolfgang von Goethe [Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε] (α΄ μέρος 1808, β΄ μέρος 1832), ο οποίος περιλάμβανε στο α΄ μέρος τον περίφημο Prolog im Himmel [«Πρόλογο στους ουρανούς»], όπου οι τρεις αρχάγγελοι Raphael [Ραφαήλ], Gabriel [Γαβριήλ] και Michael [Μιχαήλ] υμνούσαν τη δημιουργία πριν από το στοίχημα του Μεφιστοφελή με τον Κύριο. Το πρότυπο αυτό τροφοδότησε ευθέως τη ρομαντική και ύστερη οπερατική παραγωγή του 19ου αιώνα, με εμβληματικές αγγελικές χορωδίες, όπως η ουράνια χορωδία [chœur céleste] στο φινάλε του Faust [Φάουστ, 1859] του Charles Gounod [Σαρλ Γκουνώ] και οι ουράνιες φάλαγγες στον "Prologo in cielo" [«Πρόλογο στους ουρανούς»] του Mefistofele [Μεφιστοφελής, 1868] του Arrigo Boito [Αρρίγκο Μπόιτο]. Τον 20ό αιώνα η Jeanne d'Arc au bûcher [Η Ιωάννα της Λωραίνης στην πυρά, 1935] του Arthur Honegger [Αρτύρ Ονεγκέρ] και το Saint François d'Assise [Ο άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης, 1983] του Olivier Messiaen [Ολιβιέ Μεσσιάν] συγκρότησαν δύο από τις πλέον φιλόδοξες μουσικοθεατρικές απεικονίσεις της αγγελικής υπόστασης.


Στο ευρωπαϊκό θέατρο του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, υπό την επίδραση του συμβολισμού και του εξπρεσιονισμού, η μορφή του αγγέλου προσέλαβε νέες μεταφυσικές και αλληγορικές διαστάσεις. Στα δράματα Hanneles Himmelfahrt [Η Χάννελε πάει στον παράδεισο, 1893] του Gerhart Hauptmann [Γκέρχαρτ Χάουπτμαν] και The Hour-Glass [Η κλεψύδρα, 1903] του William Butler Yeats [Ουίλλιαμ Μπάτλερ Γέιτς], ο άγγελος ενσάρκωσε μια εσωτερική φωνή, μια ονειρική επιφάνεια ή την υπόμνηση επικείμενης ηθικής κρίσης. Στο L'Annonce faite à Marie [Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, 1912] του Paul Claudel [Πωλ Κλωντέλ], ο τίτλος παραπέμπει στον αγγελικό χαιρετισμό του Ευαγγελισμού· τη νύχτα των Χριστουγέννων, όταν συντελείται το θαύμα της Βιολέν, μόνο εκείνη ακούει τις φωνές των αγγέλων. Στη σύγχρονη δραματουργία, ο άγγελος μετασχηματίστηκε σε σύμβολο που συνδέει το μεταφυσικό με το πολιτικό και το σωματικό, με κορυφαίο παράδειγμα το έργο Angels in America [Άγγελοι στην Αμερική, 1991–1993] του Tony Kushner [Τόνυ Κούσνερ]. Στο έργο αυτό η αποκαλυπτική μορφή του αγγέλου αρθρώνει λόγο για την κρίση της αμερικανικής κοινωνίας, την επιδημία του AIDS, την έμφυλη ταυτότητα και την ιστορική μνήμη, ανανεώνοντας ριζικά την αγγελική εικονογραφία της δυτικής δραματουργικής παράδοσης.


Στην ελληνική παράδοση, αγγελικές μορφές διατρέχουν τα θρησκευτικά δράματα του 17ου και του 18ου αιώνα. Στη Θυσία του Αβραάμ (περ. 1635), που αποδίδεται στον Βιτσέντζο Κορνάρο [Vincenzo Cornaro], ο άγγελος μεταφέρει τη θεία εντολή στον Αβραάμ, ανακόπτοντας τη θυσία του Ισαάκ. Παράλληλα, στο αιγαιοπελαγίτικο θρησκευτικό θέατρο που αναπτύχθηκε υπό την επίδραση της δυτικής καθολικής λειτουργικής παράδοσης, οι αγγελικές μορφές εμφανίζονταν συστηματικά στις παραστάσεις της Γέννησης, των Παθών και της Ανάστασης, εδραιώνοντας τη δραματουργική παρουσία του αγγέλου στο ελληνικό θέατρο.

Αγγλικά
angel
Γαλλικά
ange, l'[e]
Γερμανικά
Engel, der
Ιταλικά
angelo, l'[o]

Σχετικοί όροι

λειτουργικό δράμα, θεολογείον, από μηχανής, ορατόριο, ελισαβετιανό θέατρο, ποιητικό θέατρο, σχολική γιορτή

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Ο Maynard Mack [Μέιναρντ Μακ] στο βιβλίο του King Lear in Our Time βρήκε στο έργο το αρχέτυπο θέμα της Ταπείνωσης του Περήφανου Βασιλιά, όπως απαντάται επίσης στο Βασιλιά Ροβέρτο της Σικελίας: «Στην ωραιότερη από όλες τις παραλλαγές αυτού του αρχέτυπου, ο ξεπεσμένος βασιλιάς δεν διώχνεται αλλά γίνεται ο τρελός της αυλής και αναγκάζεται να τρώει μαζί με τα σκυλιά του παλατιού» [...] Στην παραλλαγή αυτή η μεταμέλεια του βασιλιά έρχεται όταν ακολουθεί τον σφετεριστή άγγελο στη Ρώμη, και κει, με τρόμο διαπιστώνει πως οι παλιοί συνάδελφοί του ηγεμόνες, ο Αυτοκράτωρ και ο Πάπας, δεν τον αναγνωρίζουν, και τον θεωρούν τρελό. Σε μια στιγμή φωτισμού ο βασιλιάς βλέπει πόσο μοιάζει ο εαυτός του με τον Ναβουχοδονόσορα που επίσης ξέπεσε και έζησε πολλά χρόνια στην έρημο τρώγοντας ρίζες και χορτάρι. Μεταμελείται και στην προσευχή του ομολογεί όλος ταπείνωση πως είναι μόνον «ο τρελός σου, Κύριε». Τώρα ο άγγελος του ξανακάνει την ερώτηση και κείνος αποκρίνεται: «Ένας τρελός».

Ο Καθηγητής Mack τονίζει το θέμα της ταπείνωσης, αλλά εγώ νομίζω πως πολύ πιο σχετική με το σαιξπηρικό όραμα είναι η αμοιβαία σχέση ανάμεσα σ' έναν τρελό και σ' έναν βασιλιά.»

Στο απόσπασμα από το θεμελιώδες δοκίμιο του Πολωνού θεατρολόγου Jan Kott [Γιαν Κοττ] Szkice o Szekspirze (1961), αξιοποιείται η ανάλυση του αμερικανού φιλολόγου Maynard Mack [Μέιναρντ Μακ] στο King Lear in Our Time (1965), προκειμένου να αναδειχθεί η αρχετυπική καταγωγή του σαιξπηρικού Βασιλέα Ληρ από τη μεσαιωνική αφηγηματική παράδοση της Ταπείνωσης του Περήφανου Βασιλιά. Ο άγγελος-σφετεριστής που εκθρονίζει τον υπερόπτη ηγεμόνα και τον υποχρεώνει σε εξευτελιστική πορεία προς τη μεταμέλεια, όπως απαντά στον Βασιλέα Ροβέρτο της Σικελίας, λειτουργεί ως φορέας θείας τιμωρίας και ηθικής αποκατάστασης, ενσαρκώνοντας τη μεσαιωνική σύλληψη του αγγέλου ως μεσιτεύοντος μεταξύ της θείας δικαιοσύνης και της ανθρώπινης ύβρεως. Η σύνδεση αυτή φωτίζει τη βαθύτερη τελετουργική και αρχετυπική διάσταση που υπολανθάνει στη σαιξπηρική δραματουργία, αναδεικνύοντας τον τρελό-βασιλιά ως νεωτερική μεταγραφή του ταπεινωμένου ηγεμόνα της μεσαιωνικής παράδοσης.

Κοττ, Γ. (1970). Σαίξπηρ ο σύγχρονός μας. (Α. Κοτζιάς, Μετ.). Αθήνα: Ηριδανός, σ. 169.

Quote Icon

«Ο Tamino και ο Papageno γίνονται με τη θέλησή τους οπαδοί του Sarastro. Εναντίον της θεωρίας της τομής συνηγορεί το επιχείρημα ότι σε μια μαγική όπερα-παραμύθι δεν είναι υποχρεωτικό να ακολουθείται κάποια λογική σειρά. Η στροφή προς το Καλό, στο φωτεινό κόσμο του Sarastro, αποτελεί εξ αρχής τον ανθρωπιστικό, ιδεαλιστικό στόχο. Τα 3 παιδιά, όντας μέσα στην αγνότητά τους άγγελοι του Καλού, βοηθούν τον Tamino από όποια πλευρά και αν προέρχονται. Αντίθετα η βασίλισσα της νύχτας πρέπει να έχει δραματικό τέλος, διότι απέναντι στο διαφωτισμένο ανθρωπισμό του Sarastro αντιπροσωπεύει την παλαιά τάξη πραγμάτων με άλλες, κακές πλέον αξίες, όπως εκδίκηση κ.λπ. Στο τέλος εμφανίζεται ένα ιδεώδες ζευγάρι μέσα σ' έναν ιδανικό κόσμο.»

Ο Γερμανός μουσικολόγος Ulrich Michels [Ούλριχ Μίχελς] ερμηνεύει τα τρία παιδιά του Μαγικού αυλού [Die Zauberflöte, 1791] του Wolfgang Amadeus Mozart [Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ] ως αγγέλους του Καλού, οι οποίοι, χάρη στην αγνότητά τους, βοηθούν τον Ταμίνο ανεξάρτητα από την προέλευσή τους. Η μορφή του αγγέλου εντάσσεται έτσι στον ανθρωπιστικό και ιδεαλιστικό στόχο του έργου, τον οποίο ενσαρκώνει ο φωτεινός κόσμος του Σαράστρο. Στη σκηνή, οι τρεις παίδες λειτουργούν ως οδηγοί προς το Καλό, σε αντίθεση με τη Βασίλισσα της Νύχτας, η οποία εκπροσωπεί την παλαιά τάξη πραγμάτων.

Michels, U. (1995). Άτλας της μουσικής: Τόμ. 2. Ιστορικό μέρος, από το Μπαρόκ έως σήμερα (Ινστιτούτο Έρευνας Μουσικής & Ακουστικής, Μετ.). Αθήνα: Φίλιππος Νάκας. (Πρωτότυπη έκδοση 1985)

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Αναπαράσταση των μεσαιωνικών λειτουργικών δραμάτων Elevatio και Visitatio Sepulchri του Barking Abbey (Αγγλία, 14ος αιώνας),…

Arrigo Boito [Αρρίγκο Μπόιτο], Mefistofele [Μεφιστοφελής, 1868], «Prologo in cielo» [«Πρόλογος στους ουρανούς»],…

Paul Claudel [Πωλ Κλωντέλ], Ο Ευαγγελισμός [L'Annonce faite à Marie, 1910], ραδιοφωνική απόδοση…

Diversion of Angels [Η τέρψη των αγγέλων], έργο μοντέρνου χορού σε χορογραφία της…

Eurythmics [Γιουρίθμικς], There Must Be An Angel (Playing With My Heart) [«Πρέπει να υπάρχει ένας…

Tony Kushner [Τόνυ Κούσνερ], Άγγελοι στην Αμερική [Anioły w Ameryce], παραγωγή του θεάτρου…

…Ύστερα, ήρθαν οι μέλισσες, τηλεοπτική σειρά της ΕΤ1 (πρώτη προβολή: 31 Ιανουαρίου 2000), σε…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Ο άγγελος από την κινηματογραφική διασκευή του θεατρικού έργου του Gerhart Hauptmann, Hanneles Himmelfahrt

Tony Kushner, Άγγελοι στην Αμερική [Angels in America, 1991-1993], ιστορική ελληνική πρεμιέρα του…

Δομήνικος Θεοτοκόπουλος [Domenikos Theotokopoulos, El Greco] (1541–1614), Η συναυλία των Αγγέλων, π. 1608–1614, λάδι…

Engelbert Humperdinck [Ένγκελμπερτ Χούμπερντινκ], Hänsel und Gretel [Χάνσελ και Γκρέτελ, 1893], σε λιμπρέτο

Γιάννης Τσαρούχης [Yannis Tsarouchis], Ο Ευγένιος Σπαθάρης ως άγγελος στην αποθέωση του Αθανασίου Διάκου,…

Édouard Manet [Εντουάρ Μανέ] (1832–1883) Μελέτη για τον Νεκρό Χριστό με αγγέλους [Étude pour…

Paul Klee [Πάουλ Κλέε], Angelus Novus [Νέος Άγγελος], 1920 (Israel Museum [Μουσείο του…

βασική

Geis, D. R., & Kruger, S. F. (Επιμ.). (1997). Approaching the millennium: Essays on Angels in America. Ann Arbor: University of Michigan Press.

Michels, U. (1995). Άτλας της μουσικής: Τόμ. 2. Ιστορικό μέρος, από το Μπαρόκ έως σήμερα (Ινστιτούτο Έρευνας Μουσικής & Ακουστικής, Μετ.). Αθήνα: Φίλιππος Νάκας. (Πρωτότυπη έκδοση 1985)

Rankin‐McCabe, C. (2025). ‘A voice amidst mine ears’: Silent angels on the early modern stage. Renaissance Studies, 39/2, σσ. 179–200. doi.org...

Κοττ, Γ. (1970). Σαίξπηρ ὁ σύγχρονός μας (Α. Κοτζιᾶς, Μετ.). Ἀθήνα: Ἠριδανός.

συμπληρωματική

Bjurström, P. (1961). Giacomo Torelli and baroque stage design. Stockholm: Almqvist & Wiksell.

Bolard, L. (2024). Les anges dans la peinture. Paris: Hazan.

Palmer, B. D. (2008). Staging invisibility in English early modern drama. Early Theatre, 11/2, σσ. 113–128. doi.org...

Serres, M. (1993). La légende des anges. Paris: Flammarion.

Waters, C. E. C. (2022). Angels in art (Enriched ed.). Prague: DigiCat. (Πρωτότυπη έκδοση 1898)

Young, K. (1933). The drama of the medieval church (Τόμ. 1–2). Oxford: Clarendon Press.

Πούχνερ, Β. (1992). Θρησκευτικό θέατρο στο Αιγαίο του 17ου και 18ου αιώνα: Μια αναπλήρωση. Στο Το θέατρο στην Ελλάδα: Μορφολογικές επισημάνσεις (σσ. 145–168). Αθήνα: Παϊρίδης.

Πούχνερ, Β. (1999). Το νεοελληνικό θέατρο: Το κρητικό θέατρο, το επτανησιακό θέατρο. Στο Θέατρο – Κινηματογράφος – Μουσική – Χορός (Εκπαιδευτική Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, Τόμ. 28, σσ. 250–255). Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. άγγελος [υπερβατική μορφή]. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/άγγελος [υπερβατική μορφή]

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «άγγελος [υπερβατική μορφή]». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/άγγελος [υπερβατική μορφή].

MLA

«άγγελος [υπερβατική μορφή]». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/άγγελος [υπερβατική μορφή].

1388